G-G2BKT0YP87
 

Briljante braille: veel meer dan puntjes op papier

Two hands reading a braille text

#blog door Kristina Misiunaite


‘Geen dag zonder braille’ was de titel van mijn winnende inzending voor de EBU ONKYO schrijfwedstrijd in 2009. Nu ruim tien jaar later kan ik dit nog steeds beamen, misschien zelfs alleen maar meer. In dit stuk maakte ik voor verschillende situaties de vergelijking hoe het zou zijn met of zonder braille, waarbij dit puntjesschrift onmisbaar bleek. Toen al en nu misschien wel des te meer.


Zelf lezen!

Hoewel het kleine puntjes lijken, krioelend over de bladzijden (zeker indien dubbelzijdig geprint) voor wie het met de ogen ziet en niet gewend is, past er veel minder tekst op een bladzijde in Braille. Zo beslaat een papieren boek van een paar honderd bladzijdes al gauw uit tien tot twintig delen in Braille. Met twee nietjes erin krijg je stapels braillebanden toegestuurd. Al zag ik in andere landen ook weleens boeken met een mooie kaft, ringband en leeslint, fysiek te leen bij een bibliotheek. Dat op papier fijner leest dan digitaal, kan ik helemaal begrijpen. De dikte van een boek vormt hierbij voor mij toch een afweging. Naast dat er af en toe een hele opslagplaats nodig lijkt om boeken te ‘huisvesten’, voelt het toch een beetje zonde van de bomen. Zelf lezen is beter voor je woordbeeld en overzicht van de tekst, naast dat lekker kunnen bladeren in een boek fijn is. Als je iets voorgelezen krijgt weet je immers niet hoe je het schrijft. Een woordzoeker kun je op die manier ook maken, als deze ‘gebrailleerd’ is ten minste. Toch leuker dan een puzzel regel voor regel digitaal te doen. Zelf de bladzijdes om kunnen slaan en je eigen interpretatie van een tekst is een hoop waard. Iemand anders voorlezen lukt ook alleen in braille. Zonder licht ongemerkt ook ’s nachts verder kunnen lezen in dat spannende boek, heeft ook wel iets van een voordeel bijna. Een boek in mijn koffer stoppen op vakantie zou dan ook veel te weinig leesvoer opleveren. Gelukkig is braillepost gratis, waardoor ik boeken voor mij uit laat reizen. Met een zending van een aantal dozen wordt mijn leesvoer ruimschoots overschat. Dat het na lezing allemaal in de papierbak belandt levert ook geregeld verbaasde reacties op. “Dat is toch zonde van die dure boeken!” Of mensen die weggegooide of ergens bewust achtergelaten banden terug komen brengen onder het mom van: “je wilt dat vast nog wel eens een keer lezen.” Bewaren is helaas gewoonweg onmogelijk!


In het braillekamertje

Hoe leren kinderen braille? Ik vroeg het aan Gyntha Goertz, mijn braillejuf twintig jaar geleden. Al ruim vijfentwintig jaar inmiddels geeft zij vol creativiteit en enthousiasme brailleles. Aan de allerkleinsten, maar ook kinderen die al wat ouder zijn en van wie de ogen achteruitgaan en braillelezen kan worden gebruikt voor erbij, om de ogen te ontlasten. Leesplezier overbrengen en behouden, is het allerbelangrijkste: braille moet leuk zijn en niet saai! Eigenlijk is het niet veel anders dan ziende kinderen die leren lezen.

Bal en bak waren de eerste woordjes die ik leerde. Al die letters zijn te vormen met de linker drie braillepunten. Via allerlei voel materialen raakten wij spelenderwijs gewend aan een regel volgen van links naar rechts met de vingers en het abstracte van braille begrijpen. Al die puntjes zijn in het begin wel heel erg klein om te voelen, zeker door kinderhandjes. Pinnenblokjes of een poppenhuis met voor elk braillepuntje een apart kamertje boden uitkomst. Letter voor letter werd het aangeleerd. De ‘moeilijkheden’ kwamen bij de i en de e. Deze letters worden gevormd door twee puntjes schuin van elkaar, maar precies de andere kant op. Letters radend viel je al gauw door de mand, dus toch maar proberen uit elkaar te houden. Net als ‘gewone’ letters die spiegelbeeldig zijn verwarrend kunnen zijn voor beginnende lezers. Ik rolde een vel papier in de braillemachine en schreef daar al rammelend mijn eerste woorden, zinnen en teksten. Totdat het belletje ging en ik wist dat het tijd was om naar de volgende regel te gaan. Je kon direct terug voelen wat je had gemaakt en net als schrijven met pen of potlood onthield je het beter. Dit is te vergelijken met een schrijfmachine van vroeger, met daarop aparte toetsen voor de zes braillepuntjes. Stapels braillepapier werden zo door mij volgeschreven en ontelbaar veel bokjes en boeken gelezen. In het begin nog makkelijke verhaaltjes met korte zinnen, niet dubbelzijdig bedrukt en soms nog niet alle leestekens erin.


Niet overal brailleletters om je heen

Ziende kinderen die leren lezen komen letters de hele dag door overal om zich heen tegen: in een folder of een straatnaambord onderweg. Bij braille is dat anders en gebeurt dat eigenlijk niet automatisch, behalve als iemand het letterlijk onder je vingers brengt. Letters onthouden duurt daardoor langer. Gelukkig worden er nu steeds meer voelboekjes gemaakt. In tegenstelling tot andere brailleboeken zitten daar wel plaatjes in met allerlei texturen en woorden in braille of zelfs voorwerpen die plaatjes vervangen. Ook voor mij altijd nog steeds leuk om op onverwachte plaatsen braille tegen te komen, zoals in liften, op trapleuningen, medicijndoosjes, maquettes en steeds meer. Mooi meegenomen: net even dat extraatje informatie.


Braillebrieven

Mijn oma prikte via een reglette met een prikpen spiegelbeeldig de letters puntje voor puntje in het papier. Dit hulpmiddel werd vroeger gebruikt om braille te schrijven, waarbij het papier ingeklemd zat in een soort mal met puntjes zogezegd. Braillealfabet ernaast, helemaal uitgestippeld hoeveel er op haar lieve briefje zou passen. Dat was toch wel een heel speciale felicitatie om te ontvangen altijd! Handgeschreven en tastbaar. Nu zijn er voelbare wenskaarten verkrijgbaar waar je een brailletekstje in kunt schrijven. Voor allerlei gelegenheden en ook leuk om te zien met voelbare plaatjes. Mooi om te versturen en te ontvangen.


Braille bladmuziek

Niet alleen letters, cijfers en leestekens, maar ook muzieknoten kunnen worden gevormd met de zes puntjes. Een muziekstuk lezen en spelen tegelijk leidt letterlijk tot handentekort. Maar de samenhang van noten weten in maten helpt om het beter te onthouden en uit je hoofd te kunnen spelen. Niet te verwarren met de letters, want anders klinkt het nergens naar. Ook meezingen met een lied lukt op die manier, door de songtekst te kunnen lezen.


Wereld onder je vingertoppen

De brailleleesregel brengt braille overal waar letters op het scherm staan, per regel omgezet. Deze geweldige apparatuur is er in vele soorten en maten en voortdurend in ontwikkeling. Bijvoorbeeld een 14-cellige voor onderweg of met 80 cellen voor op een werkplek of thuis en alles daar tussenin. Inmiddels heb ik al een heleboel verschillende ‘versleten’. Er hoeft maar één puntje niet of minder goed omhoog te komen en er staat een heel andere letter. Kapotte pixels op een scherm zijn immers ook niet fijn, toch? Acht in plaats van zes braillepuntjes per cel biedt extra mogelijkheden dan op papier, bijvoorbeeld om informatie over de lay-out te weten. Vaak hebben deze apparaten naast braillecellen nog een heleboel functies meer aan boord, om ook los van computer of smartphone te kunnen gebruiken. Bijvoorbeeld notitiefuncties om even snel iets op te schrijven of veel boeken op te kunnen slaan en deze letterlijk handzaam mee te nemen om te lezen onderweg. Echt een aanrader om zo veel mogelijk verschillende (soorten) uit te proberen om te ontdekken wat voor jou het prettigste werkt. Nu allang niet meer alleen maar via USB verbonden, maar vaak zelfs voorzien van meerdere bluetoothkanalen. Het maakt gelukkig ook veel minder herrie dan een braillemachine. Ik heb weleens gedacht dat je eigenlijk een gepersonaliseerde braille leesregel samen zou willen kunnen stellen, met alle handige functies van de verschillende merken en modellen verenigd. Het al hoge prijskaartje zou deze apparaten dan nog kostbaarder maken. Net als op papier geldt ook hierbij weer het gemak van snel teruglezen wat je hebt geschreven en überhaupt zelf kunnen lezen. Als je heel precies gegevens zoekt of bij programmeren bijvoorbeeld lijkt dat echt een pre!


Geen kortschrift (meer)

Balen om in het buitenland braillebordjes in een museum niet altijd te kunnen lezen. Behalve dat je die taal niet machtig bent, komt dat vaak doordat er kortschrift wordt gebruikt. Daarbij worden meerdere letters gevat in slechts één brailleteken. Toch jammer dat we dat in Nederland niet (meer) hebben, want dat zou een hoop ruimte schelen en leessnelheid verhogen! Ooit hoop ik dat nog eens te leren. Maar van welke taal pak je dan? Wat dat betreft heb ik makkelijk praten, want braille kunnend is kortschrift leren toch meer een luxeprobleem. Wie pas op latere leeftijd braille leert, heeft daar letterlijk en figuurlijk zijn of haar handen vol aan. Gelukkig zijn die mogelijkheden er ook, zoals een zelfstudiecursus. Alle tijd en moeite meer dan waard.


Toekomstbraille

Gevraagd naar haar toekomstdroom voor braille hoopt Gyntha op nog meer leuke boekjes, ook voor oudere kinderen met plaatjes of iets anders leuks erin om al lezend tegen te komen. Nog traag lezend als kind voelt dat echt als een beloning! Allebei zijn wij groot voorstander van de keuze voor braille op papier of digitaal en dat braille niet mag worden vergeten in technologische ontwikkelingen. Nu al weet ik heel zeker ook in de toekomst echt niet zonder braille te kunnen!



Bronnen:

https://www.passendlezen.nl/iguana/www.main.cls?surl=voeljeboekje

https://www.leesbutler.nl/categories/Overig

https://www.dedicon.nl/productie/braille/braille-bladmuziek

https://www.visio.org/nl-nl/home/webshop/publicaties/tast/zelfstudie-braille/zelfstudie-braille